Jakina, zinema aretorik baduzue zuen inguruetan, ezinbestekoa zaizue En fanfare eta Hard Truths filmak ikustea, bertan agertzen diren pertsonaiak haragi-hezurreko-zeluloidezko bete-beteak baitira, eta bai zineman bai bizitzan humanismoa zertan datzan erakusten baitute eder asko, galanki eta fidel.
Bide bertsutik ibiliko da gaur bertan Donostian hasiko den Giza Eskubideen Zinemaldia. Muga bihurturiko Bidasoko bi aldeetan bizi/bizirauten/hiltzen diren gizakien alde egiten duen Asier Urbietaren Faisaien irla-rekin jarriko da abian, baina nik bihar eta etzi izango diren bi film handietara nahi dut zuen atentzioa ekarri. Batak Vlny/Waves du izenburu, eta Txekiako Errepublika-Eslovakiatik datorkigu. Bestea Anul Nou care n-a fost/ The New Year That Never Came da, eta Errumaniatik iritsiko zaigu; ederki dakizue zuek banpiro nagusiaren lurretan egiten den zinema Europako kasik guztien gainetik dagoela.
Txekiar-eslovakiarra den horrek, bada, beste hainbatek nola betikoek negu gorri bilakatu zuten udaberri batera itzultzen ditu begiak, belarriak, bihotza, akordua; Pragan loratu zen hartara.
Pragan, bai. Orain turistek setiatu eta hartutako hiri horretan, non bisitariek jantzitako made in China-ko kamisetetan txekiar herriak sekula ulertu/onartu ez zuen Franz Kafkaren irudi kaskarra agertzen den, non kanposantu juduaren harrien artean bira turistikoak egiten diren, han, 1968ko urtarrilaren 5ean (Errege Gauean, alegia) hasi zen esperantzaz gainezka udaberria. Pariseko 68ko maiatzak baino askoz luzeago iraungo zuena, abuztuaren 21ean ilunduko, gautuko, ustelduko zena (zutena).
Sobietar Batasuneko agintariek ez zuten, ordea, gogoko ez libertatea ez udaberria. Kateak eta negu hotza nahiago. Abuztuaren 21 hartan Varsoviako Ituna sinatua zuten Ekialdeko hainbat herrialdetako tankeak sartu ziren Pragan
Pragako Udaberria/ Pražské jaro/: Pražská jar. Bai. Loraldi hartan, askok sinetsi egin zuten sozialismoa (benetakoa) alaia, librea, partekatua izan zitekeela. Sinetsi egin zuen jendeak hitz egiteko eskubidea lortuko zutela. Sinetsi zuten beste aldean zen mundura (ziren munduetara) irekitzerik izango zela. Sinetsi egin zuten inork ez zuela rock and rolla debekatuko. Sinetsi zuten dena ezberdina izango zela. Mota guztietako iluntasunen kontra egin zuten borroka itxaropen sutsu horrekin. Beldurrez baina irmo, deliberatu, kontent.
Irrati bat izan zuten beti alde. Český rozhlas (Irrati txekoslovakiarra), 1923. urtean sortua. Zentsurari iskin egiten, komisario politikoen aginduak ez betetzen, polizia despistatzen ziren iaioak, eskarmentu handikoak, abilak bertan lan egiten zutenak. Herriak konfiantza erabatekoa zien.
Sobietar Batasuneko agintariek ez zuten, ordea, gogoko ez libertatea ez udaberria. Kateak eta negu hotza nahiago. Abuztuaren 21 hartan Varsoviako Ituna sinatua zuten Ekialdeko hainbat herrialdetako tankeak sartu ziren Pragan, zimeldu/zapuztu/birrindu behar zuten udaberri hura faxismo hutsa zela aldarrikatuz. Jendeak, Tiannmenen bezala, aurre egin zien tankeei. Tianannmenen nola, tankeek herritarrak zapaldu zituen dolurik, damurik gabe. Babeslekuetan irratia entzuten zuten hiritarrek. Elizetan, ikastetxeetan, non-nahi. Český rozhlas irratia, jakina asko.
Inbasoreak jakitun ziren. Inbasore guztiek ez dute begiko lekukorik. Irratia zen (eta den) Vinohradech auzora hurbildu ziren panzerrak. Jendeak, armarik gabeko jendeak inguratu zituen korazatuak. Kateatu ziren ziento bat irratiaren egoitzako atarian. Maskaltzen ari zen udaberriaren notiziya ematen, transmititzen jarraitzen zuten kazetari eta teknikari finek bitartean.
Nabariak ziren eskaileretan soldaduen oinkadak, fusilen kolpeak ere... ahots batek «hemen daude» esan zuen mikrofono piztuaren aurrean. Bazekiten ez zegoela ezer egiterik. Libertatearena bilakatua zen ereserki nazionala jarriz, moztu zen saioa.
Betiko? Ezta pentsatu ere. Asmatu zituzten manerak teknikariek, eta arerioaren beraren uhinak eta bitartekoak erabiliz jarraitu zuten zuzeneko informazioa pasatzen.
Amaiera denok dakigu, zimeldu zen abuztura arte iraun zuen udaberria, herria salbatu nahian, Batasun Sobietarrak jarritako baldintza zorrotzak onartu behar izan zituzten herriarekin batera libertatea ekartzen saiatu ziren politikari txekoslovakiarrek.
Hori guztia, erritmo bizi batez, kamera lepoan harturik, benetako irudiak fikzionatuekin maisuki nahasiz kontatzen du emozioz blai den film galdu ezinezkoak.
Errumaniakoak, berriz, 1989ko abendura garamatza. Erori berria da Berlingo Hesia eta Nicolai Ceaucescu diktadoreak ezingo du 1990. urtearen hasiera ospatu, Gabonetan fusilatuko baitute emaztearekin batera.
Garaiak ari dira aldatzen herrialdean baina oraindik ere klaustrofobiko samarra da barruko eta kanpoko ingurunea. Bogdan Mureşanu zuzendariak ezin hobeto islatzen du ihes ezin hori, pelikularen formatu hertsi eta estu horren bidez.
Bada zinemaldi bat Donostian. Egia, bertan udaberria negutzen da askotan, baina zinemak loretan jarraitzen du.
